Kościół Pokoju w Jaworze – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kościół Pokoju w Jaworze to drewniana, ewangelicka świątynia o konstrukcji szachulcowej, wpisana w 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jest jedną z dwóch zachowanych spośród trzech świątyń pokoju, które powstały na Dolnym Śląsku po wojnie trzydziestoletniej. W artykule znajdziesz jego historię, informacje o zwiedzaniu oraz ciekawostki, które pomogą lepiej zrozumieć wyjątkowość tego miejsca.

Historia Kościoła Pokoju w Jaworze

Geneza świątyni sięga postanowień pokoju westfalskiego z 1648 roku, który kończył wyniszczającą wojnę trzydziestoletnią. Na mocy tego traktatu katolicki cesarz Ferdynand III Habsburg, pod naciskiem protestanckiej Szwecji, zezwolił śląskim luteranom na wzniesienie trzech kościołów. Miały one powstać w Głogowie, Świdnicy oraz Jaworze.

Pierwsze kazania ewangelickie w Jaworze głosił Samuel Frenzel już od 1525 roku, jeszcze w kościele św. Marcina. Z czasem relacje między katolikami a ewangelikami stawały się coraz trudniejsze, a synod diecezji zadecydował, że oba wyznania nie mogą dzielić jednej świątyni. Sytuację pogorszyła wojna trzydziestoletnia, która przyniosła ewangelikom liczne represje.

Kamień węgielny pod budowę jaworskiego zboru położono 24 kwietnia 1654 roku. Prace nadzorował architekt Albrecht von Saebisch przy współpracy Andreasa Kaempera. Już 30 września tego samego roku konstrukcja była gotowa, a uroczystego poświęcenia dokonał ksiądz Christian Hoppe 23 grudnia 1655 roku.

Warunki budowy narzucone przez cesarza

Aby uniemożliwić powstanie reprezentacyjnej lub obronnej budowli, urzędnicy cesarscy określili szereg surowych zasad. Świątynia musiała stanąć poza murami miejskimi, w odległości strzału armatniego, a do jej wzniesienia wolno było użyć wyłącznie nietrwałych materiałów – drewna, gliny, słomy i piasku. Nie mogła mieć wieży ani dzwonów, a cała budowa musiała zamknąć się w ciągu jednego roku. Koszty w całości pokrywały zubożone gminy ewangelickie.

Mimo tych ograniczeń powstał obiekt o wyjątkowej skali i kunszcie ciesielskim. Wykorzystano konstrukcję szachulcową, zwaną też murem pruskim lub konstrukcją ryglową, która okazała się niezwykle trwała. Dopiero na mocy konwencji z Altranstadt z 1707 roku zezwolono na dobudowanie dzwonnicy po południowej stronie kościoła.

Architektura i konstrukcja świątyni

Kościół wzniesiono jako trójnawową bazylikę z trójbocznym prezbiterium o zredukowanej formie. Jego powierzchnia wynosi 1180 m², a wymiary to 43,5 metra długości, 14 metrów szerokości i 15,7 metra wysokości. Całość wspiera się na czternastu filarach ukrytych w konstrukcji dwóch kondygnacji bocznych empor. Dzięki temu rozwiązaniu wnętrze może pomieścić nawet 6000 wiernych.

Z czasem dobudowano kolejne dwie kondygnacje empor, co jeszcze zwiększyło pojemność budowli. Ta wielopoziomowa galeria sprawia, że świątynia z zewnątrz wydaje się skromna, a w środku zaskakuje ogromem i złożonością. Jest to jeden z największych drewnianych kościołów barokowych w Europie wzniesionych w konstrukcji szkieletowej.

Bryła obiektu zachowała się do dziś w stanie niemal nienaruszonym. W 2017 roku rozporządzeniem Prezydenta RP Andrzeja Dudy kościół został ustanowiony pomnikiem historii, co podkreśla jego rangę w skali kraju.

Dzwonnica i dzwony

Wieża stanęła po południowej stronie świątyni dopiero po 53 latach od zakończenia budowy. Wiszą na niej trzy dzwony, które przetrwały zawieruchy wojenne i zostały odnowione we wrześniu 2005 roku. Nadano im wówczas imiona Wiara, Nadzieja i Miłość, a biją one w każdą niedzielę oraz w święta, wzywając wiernych na nabożeństwo.

Parametry dzwonów są zróżnicowane. Mały dzwon waży około 350 kg i ma średnicę 84 cm, średni osiąga masę 750 kg przy średnicy 108 cm, natomiast duży to około 1400 kg i 131 cm średnicy. Najmniejszy z nich odlał w 1708 roku ludwisarz Christian Demminger z Legnicy.

Wnętrze i jego barokowy wystrój

Wnętrze kościoła urządzono w stylu barokowym, choć z powodu ograniczonych środków finansowych gminy ewangelickiej zredukowano przepych do niezbędnego minimum. Elementy konstrukcyjne pokrywają polichromie o motywach fantazyjnie zwiniętych wici roślinnych. Kasetonowy sufit zdobi ornament w kolorach białym i niebieskim, co nadaje całości niezwykłego charakteru.

Empory i ich dekoracje

Największe wrażenie robią empory rozmieszczone dookoła budowli. Ich parapety ozdobiono około dwustoma obrazami tworzonymi pod kierunkiem Georga Flegla z Kowar. Na drugiej kondygnacji od dołu umieszczono 72 sceny z Nowego Testamentu, a na czwartej 71 przedstawień ze Starego Testamentu. Pozostałe kondygnacje wypełniają tarcze heraldyczne, godła cechowe oraz pejzaże z zamkami.

Wśród herbów znalazły się również herby rodów szlacheckich z kręgu jaworsko-świdnickiego. Dwie najbardziej wpływowe rodziny – von Hochberg oraz von Schweinitz – posiadają w kościele własne loże. Na ścianach zachowały się także liczne epitafia i płyty nagrobne, m.in. Balthasara von Latowsky z siostrami, Rosiny Hiebner, Martina Lüdera z żoną Anną Fibig czy sióstr von Czettritz.

Ołtarz główny

Centralnym punktem wnętrza jest ołtarz główny o wysokości ponad 9 metrów. Ufundowała go rodzina von Hochberg w 1672 roku, a wykonał rzeźbiarz Michał Schteudner. W centralnej części znajduje się obraz Jezusa w Getsemani, który z okazji dwusetlecia istnienia świątyni zastąpił pierwotną Ostatnią Wieczerzę. Po bokach ustawiono figury Jana Chrzciciela i Mojżesza.

Ambona

Barokowa ambona pochodzi z 1670 roku, a jej twórcą jest legnicki rzeźbiarz Matthaus Knotte. Na szczycie umieszczono pozłacaną figurę zmartwychwstałego Chrystusa ze zwycięską flagą, a poniżej szereg złoconych cherubinów. Kosz kazalnicy zdobią figury czterech Ewangelistów. Całość wspiera się na okazałej figurze anioła trzymającego Wieczną Ewangelię.

Chrzcielnica i kaplica chrztów

Chrzcielnica pochodzi z 1656 roku i jest dziełem Martina Schneidera. W kościele znajduje się również kaplica chrztów z ołtarzem datowanym na 1715 rok. Oprócz tych elementów warto zwrócić uwagę na cztery konfesjonały z XVII i XVIII wieku.

Organy i muzyka w Kościele Pokoju

Pierwszy instrument organowy zbudował w 1663 roku legnicki konstruktor Johann Hofrichter. Miał on początkowo 26 głosów grających. W 1855 roku zastąpiły go nowe organy Adolpha Lummerta, również 26-głosowe. Instrument był później dwukrotnie przebudowywany przez firmę Schlag & Söhne ze Świdnicy – w 1899 roku dodano kolejną klawiaturę i pięć nowych głosów, a następnie prace kontynuowano w latach 1905–1906.

W latach 2000–2005 organy poddano rekonstrukcji, która przywróciła im stan z czasów Lummerta. Prace prowadziła firma Hermann Eule Orgelbau z Budziszyna oraz pracownia Ars organum Adama Olejnika. Obecny prospekt organowy jest wierną rekonstrukcją z wyglądem z 1855 roku.

Od maja do września w świątyni odbywają się Jaworskie Koncerty Pokoju, podczas których prezentowana jest muzyka kameralna w wykonaniu artystów z Polski, Czech i Niemiec. W dotychczasowej historii zboru odbyło się łącznie 67 koncertów, z czego 29 wykonali artyści z zagranicy. Na przestrzeni lat gościli tu m.in. Chór Poznańskie Słowiki pod dyrekcją Stefana Stuligrosza, Windsbacher Knabenchor, Orkiestra Amadeus pod batutą Agnieszki Duczmal czy Camerata Cracovia.

Zwiedzanie Kościoła Pokoju w Jaworze

Obiekt znajduje się na terenie Parku Pokoju pod adresem Park Pokoju 2. Od jaworskiego Rynku dzieli go zaledwie około 650 metrów spacerem. W okolicy dostępny jest parking przy ulicy 1 Maja, a także miejsca postojowe przy Placu Wolności. Dla autokarów przygotowano zatoczkę przy ulicy Wyszyńskiego.

Zwiedzanie trwa zwykle od 20 do 40 minut, choć niektórzy turyści spędzają w środku nawet kilka godzin. Podczas wizyty można odsłuchać nagranie z historią świątyni, które trwa 15 minut. Prezentacja dostępna jest w jedenastu językach: polskim, niemieckim, angielskim, niderlandzkim, hiszpańskim, włoskim, rosyjskim, szwedzkim, francuskim, japońskim i portugalskim. Grupy w cenie biletu mogą skorzystać z usługi przewodnickiej.

Godziny otwarcia i bilety

Kościół jest otwarty dla zwiedzających przez cały rok. W sezonie letnim, od 1 kwietnia do 31 października, w poniedziałki i soboty można go odwiedzać w godzinach 10:00–17:00, a w niedziele i święta kościelne od 12:00 do 17:00. W sezonie zimowym, od 1 listopada do 31 marca, zwiedzanie jest możliwe dla grup liczących minimum 6 osób i wymaga zgłoszenia co najmniej jeden dzień przed planowaną wizytą.

Cennik biletów przedstawia się następująco:

• bilet normalny – 20 zł,
• bilet ulgowy dla dzieci i młodzieży – 10 zł,
• bilet rodzinny 2+2 – 50 zł.

Nabożeństwa ewangelicko-augsburskie odbywają się w niedziele i święta o godzinie 11:00. Warto pamiętać, że świątynia nadal pełni funkcję sakralną i należy zachować odpowiedni szacunek podczas zwiedzania.

UNESCO i znaczenie dla dziedzictwa

W 2001 roku Kościół Pokoju w Jaworze wraz z Kościołem Pokoju w Świdnicy został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wpis obejmuje łączną powierzchnię 0,23 ha, a strefy buforowe mają 12 ha. Obiekt spełnia trzy kryteria wpisu – III, IV i VI – które podkreślają jego wartość jako świadectwa tolerancji religijnej, pionierskich rozwiązań konstrukcyjnych oraz szczególnego rozwoju politycznego w siedemnastowiecznej Europie.

Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy to największe w Europie obiekty sakralne zbudowane w konstrukcji szkieletowo-reglowej, a ich unikatowość polega na tym, że pomimo powszechnego sceptycyzmu co do trwałości użytych materiałów, przetrwały one do dnia dzisiejszego.

Oprócz wpisu na listę UNESCO zabytek figuruje także w rejestrze zabytków nieruchomych województwa dolnośląskiego pod numerami 900 z 4 września 1963 roku oraz 173/L z 4 marca 1994 roku. W marcu 2017 roku obiekt uzyskał status pomnika historii na mocy rozporządzenia Prezydenta RP.

Inne Kościoły Pokoju i Kościoły Łaski

Pokój westfalski umożliwił budowę trzech świątyń ewangelickich – w Jaworze, Świdnicy i Głogowie. Głogowski zbór, zbudowany w 1652 roku, spłonął w 1758 roku i nie zachował się do naszych czasów. Dzięki temu jaworska świątynia wraz ze świdnicką stanowią dwa ostatnie zachowane przykłady tej grupy zabytków.

W wyniku kolejnych ustaleń, oprócz trzech Kościołów Pokoju powstało także sześć Kościołów Łaski, które również stanowią ważny element protestanckiego dziedzictwa regionu. Kościół Pokoju w Świdnicy, noszący wezwanie Trójcy Świętej, jest natomiast największą drewnianą barokową świątynią w Europie i oferuje 7500 miejsc, w tym 3000 siedzących.

Co jeszcze warto zobaczyć w okolicy?

Podczas wizyty w Jaworze warto zajrzeć do Muzeum Regionalnego, gdzie znajduje się wystawa poświęcona budowie Kościoła Pokoju. Dla osób zainteresowanych architekturą sakralną regionu ciekawą propozycją będzie również Kościół Pokoju w Świdnicy, oddalony od Jawora o kilkadziesiąt kilometrów. W trakcie dłuższego pobytu na Dolnym Śląsku można rozważyć także inne zabytki, choćby Wieżę Książęcą w Siedlęcinie, opactwo cystersów w Lubiążu czy romański kościół w Wierzbnej.

Osoby zbierające pamiątki z podróży otrzymają za odwiedzenie świątyni naklejkę do Paszportu Odkrywcy. W 2024 roku zakończono również projekt digitalizacji obiektu w ramach programu MKIDN KULTURA CYFROWA, dzięki któremu część zasobów udostępniono w formie interaktywnej.