Posąg Zeusa w Olimpii – historia, opis, ciekawostki

Posąg Zeusa w Olimpii to monumentalna rzeźba kultowa wykonana przez Fidiasza w technice chryzelefantyny, ukończona około 437–432 roku p.n.e. Mierzył ponad 13 metrów wysokości i przez osiem stuleci pozostawał jednym z siedmiu cudów starożytnego świata. W artykule znajdziesz jego historię, opis oraz mniej znane ciekawostki.

Dlaczego powstał Posąg Zeusa w Olimpii?

W V wieku p.n.e. w sanktuarium w Olimpii istniała już świątynia poświęcona Zeusowi, ale w jej wnętrzu brakowało pomnika odpowiadającego randze najważniejszego z greckich bogów. Rada sanktuarium olimpijskiego postanowiła wznieść dzieło, które onieśmieli wiernych i pokaże wszechpotężną siłę Zeusa.

Zadanie powierzono Fidiaszowi, najsłynniejszemu rzeźbiarzowi swojej epoki. Urodził się w Atenach około 500 lub 490 roku p.n.e. i miał na koncie dwa gigantyczne posągi – Atenę Promachos, widoczną dla statków wpływających do Pireusu, oraz Atenę Partenos w technice chryzelefantyny, stojącą w Partenonie.

Fidiasz musiał jednak opuścić Ateny około 438 lub 437 roku p.n.e. po oskarżeniu o defraudację złota przeznaczonego na posąg Ateny Partenos. Zdaniem wielu badaczy, w tym Martina Price’a, był to skandal polityczny wymierzony w Peryklesa, wieloletniego przyjaciela artysty. Zaproszenie do Olimpii stało się dla niego aktem zaufania i wiary w jego niewinność.

Jak wyglądał Posąg Zeusa?

Rzeźba przedstawiała siedzącego na tronie władcę bogów i ludzi. Według opisów Kallimacha z Cyreny miała trochę ponad 13 metrów wysokości, co czyniło ją wyższą od Ateny Promachos. Strabon zanotował, że Zeus wyglądał na tak ogromnego, iż jego wstanie z tronu skończyłoby się przebiciem dachu.

Gdyby Zeus wstał, jego głowa przebiłaby dach świątyni.

Materiały i technika

Fidiasz zastosował chryzelefantynę, czyli technikę łączącą kość słoniową i złoto. Obnażone części ciała wykonano z kości słoniowej, natomiast włosy, sandały i płaszcz Zeusa ze złota. Tron powstał z drewna cedrowego, które wykładano hebanem, szlachetnymi kamieniami oraz złotem. Plaki z kości słoniowej prawdopodobnie rozgrzewano albo zwilżano, aby nadać im wymagany kształt.

Praca nad tak dużą rzeźbą wymagała dobrej organizacji. Warsztat Fidiasza był dwupiętrowym, dwuizbowym budynkiem, a gotowe elementy transportowano do świątyni i tam montowano, bo podłoga pracowni nie utrzymałaby ciężaru całego posągu. Podczas wykopalisk w latach 50. XX wieku znaleziono tam narzędzia i fragment naczynia z napisem ΦEIΔIO EIMI, czyli „należę do Fidiasza”.

Atrybuty i tron

Na głowie Zeusa spoczywał wieniec z gałązek oliwnych. W prawej dłoni trzymał posąg bogini Nike, a lewą rękę wspierał na berle zdobionym różnymi metalami, na którym siedział orzeł. Przy każdej nodze tronu znajdowały się cztery tańczące Nike, a pod przednimi nogami tronu leżeli chłopcy tebańscy porwani przez Sfinksy.

Na podstawie relacji Pauzaniasza można wyróżnić główne elementy posągu:

• wieniec z gałązek oliwnych na głowie,
• złoty płaszcz zwisający z lewego ramienia,
• posąg bogini Nike w prawej dłoni,
• berło z orłem w lewej dłoni.

Rzeźbione oparcia i nogi tronu ukazywały postaci bóstw oraz sceny bitewne. Pomiędzy nogami tronu umieszczono bogato zdobione rozpory z amazonomachią, a jedna z postaci miała przedstawiać Pantarkesa, zwycięzcę igrzysk w 436 roku p.n.e. Przed samą rzeźbą znajdował się basen o powierzchni około 6,5 m², wyłożony ciemnym wapieniem i wypełniony oliwą. Odbicie figury na oleistej powierzchni potęgowało wrażenie wielkości, a oliwa chroniła kość słoniową przed wysychaniem.

Co wiadomo o świątyni Zeusa w Olimpii?

Świątynia Zeusa w Olimpii powstała w latach 470–456 p.n.e. w centralnej części sanktuarium zwanego Altis. Sfinansowano ją z łupów wojennych po wojnie peloponeskiej, a jej architektem był Libon z Elidy. Budynek uchodził wówczas za największą świątynię na Peloponezie.

Architektura i rozplanowanie

Gmach wzniesiono w stylu doryckim, orientując go na osi wschód-zachód. Na krepidomie stanęło 6 kolumn z przodu i z tyłu oraz 13 po bokach. Kolumny z wapienia pokryte białym stiukiem miały ponad 10 metrów wysokości, a ich średnica przy bazie wynosiła 2,25 metra. Całkowita wysokość świątyni sięgała 20 metrów, a dach zdobiły akroteria autorstwa Pajoniosa z Mende.

Wewnątrz budowli znajdowały się trzy pomieszczenia: pronaos, cella i opistodomos. Cella, podzielona dwoma podwójnymi rzędami siedmiu kolumn na trzy nawy, mieściła chryzelefantynowy posąg Zeusa, oddzielony od publiczności przegrodą zdobioną malowidłami Panajnosa.

Dekoracje rzeźbiarskie

Świątynię wyróżniały bogate frontony. Na wschodnim ukazano scenę przed pojedynkiem Pelopsa z Ojnomaosem, której przewodził Zeus. Natomiast fronton zachodni przedstawiał walkę Lapitów z centaurami podczas wesela Pejritoosa. Figury powstały z marmuru z Paros, a po trzęsieniu ziemi w 374 roku p.n.e. część zniszczonych elementów zastąpiono marmurem z Pentelejkonu.

Nad wejściami do pronaosu i opistodomosu rozmieszczono po sześć metop, które łącznie ilustrowały dwanaście prac Heraklesa. Fragmenty dekoracji rzeźbiarskiej znajdują się dziś w Muzeum Archeologicznym w Olimpii, natomiast część metop wywieziono do Luwru.

Jakie wydarzenia doprowadziły do zniszczenia posągu?

Pod koniec IV wieku n.e. cesarz Teodozjusz I w 391 roku zakazał organizowania igrzysk olimpijskich i praktykowania pogańskich kultów. Sanktuarium w Olimpii popadło w zapomnienie, a świątynia zaczęła powoli podupadać.

Około 420 roku posąg przewieziono do Konstantynopola, ówczesnej stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Przepadł tam w pożarze w 475 roku, choć część przekazów wskazuje także na rok 426. W obu wersjach dzieło Fidiasza zniknęło bezpowrotnie po około ośmiu stuleciach istnienia.

Sama świątynia została spalona na rozkaz Teodozjusza II w 426 roku. Dopełnieniem zniszczeń okazały się trzęsienia ziemi w 551 i 552 roku. Współczesne ruiny olimpiejonu są częścią stanowiska archeologicznego w Olimpii, które w 1989 roku trafiło na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Czy Posąg Zeusa ma jakieś znane kopie i porównania?

Do dziś nie zachowała się żadna bezpośrednia kopia rzeźby. Jedyne starożytne przedstawienie boskiego pomnika znane jest z rewersów monet z Elidy. Dzięki nim oraz opisom literackim można odtworzyć ogólne proporcje i układ postaci.

Posąg Jowisza w Ermitażu

W petersburskim Ermitażu przechowywany jest antyczny posąg Jowisza z drugiej połowy I wieku n.e., znaleziony w ruinach willi cesarza Domicjana. Rzymski wizerunek boga łudząco przypomina Zeusa z Olimpii, dlatego bywa nazywany pseudokopią. Ma jednak jedynie niespełna 3,5 metra wysokości wraz z cokołem, a do jego budowy użyto marmuru, drewna i gipsu.

Porównanie wysokości ze współczesnymi monumentami

Pod względem skali Posąg Zeusa w Olimpii wypadłby dziś skromnie. Największym monumentem na świecie jest Statua Jedności w Indiach, która wraz z cokołem liczy 240 metrów wysokości i dorównuje Pałacowi Kultury i Nauki z iglicą. Drugi co do wielkości posąg Wielkiego Buddy z Lushan w Chinach ma 208 metrów i składa się z 1100 miedzianych elementów.

Zestawienie podstawowych parametrów omawianych monumentów wygląda tak:

Współczesne monumenty nie powstają już w technice chryzelefantyny. Pomnik przedstawia Vallabhbhaia Patela, indyjskiego polityka, który zjednoczył 562 stany książęce. Pomnik odsłonięto 31 października 2018 roku w pobliżu miasteczka Kevadia w stanie Gudźarat, a w ciągu czterech lat odwiedziło go 10 milionów osób.