Klasztor cystersów w Lubiążu – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Klasztor cystersów w Lubiążu to drugi co do wielkości obiekt sakralny na świecie i największe opactwo cysterskie, a jego barokowa fasada ma 223 metry długości. Zwiedzanie z przewodnikiem Fundacji Lubiąż trwa około godziny i obejmuje Salę Książęcą, refektarz oraz kryptę. W artykule znajdziesz sprawdzone informacje o dojeździe, historii, biletach i mało znanych ciekawostkach.

Gdzie leży klasztor cystersów w Lubiążu i jak do niego dojechać?

Opactwo leży we wsi Lubiąż, około 60 kilometrów na zachód od Wrocławia, nad Odrą. Miejscowość przecina droga wojewódzka nr 338, a najprostszy dojazd z Wrocławia prowadzi drogą krajową nr 94 przez Środę Śląską. Za Mazurowicami należy skręcić w prawo w drogę 338 i po kilku minutach z lewej strony wyrośnie monumentalna sylweta klasztoru.

Tuż przy obiekcie znajdują się dwa parkingi. Pierwszy leży przy głównej bramie, drugi to bezpłatny polny parking przy Pałacu Opata. W pomieszczeniach bramnych działa restauracja, dlatego po zwiedzaniu można tam zaplanować posiłek.

Zespół uchodzi za drugi co do wielkości obiekt sakralny na świecie. Większy jest tylko Eskurial w Hiszpanii. Na potęgę bryły składają się 300 pomieszczeń, ponad 600 okien i 2,5 ha powierzchni dachów. Fasada ma 223 metry i jest najdłuższą barokową fasadą Europy.

Jak wyglądała historia opactwa cystersów w Lubiążu?

Zanim w Lubiążu pojawili się cystersi, na prawym brzegu Odry istniał gród obronny z X lub XI wieku. Około 1108 roku został zniszczony, a w 1150 roku powstał tu klasztor benedyktynów. Benedyktyni opuścili to miejsce przed 1163 rokiem.

W 1163 roku książę śląski Bolesław Wysoki sprowadził cystersów z Pforty nad Saalą w Turyngii. Było to pierwsze osadzenie tego zakonu na Śląsku. Zgromadzenie szybko rosło w siłę i zakładało filie, między innymi w Mogile pod Krakowem w 1222, Henrykowie w 1227 oraz Kamieńcu Ząbkowickim w 1249. Lubiąscy mnisi przejęli też opiekę nad klasztorem cysterek w Trzebnicy. Do ważnych dzieł powstałych w miejscowym skryptorium należą Kronika książąt polskich, Roczniki lubiąskie i Katalog biskupów wrocławskich.

Jak potoczyły się losy klasztoru w średniowieczu?

Wiek XIV przyniósł opactwu szczyt gospodarczego i kulturalnego znaczenia. Wtedy powstał nowy kościół, a w jego wnętrzu zachowało się gotyckie sklepienie. Niestety najazdy husyckie w XV wieku spustoszyły kompleks, a odbudowa trwała długo. W 1492 roku doszło też do sporu między polskimi i niemieckimi zakonnikami, po którym mnisi musieli na kilka lat opuścić klasztor.

Kolejny cios przyniosła wojna trzydziestoletnia. Biblioteka i archiwa zostały wywiezione do Szczecina, gdzie w 1679 roku spłonęły. Mimo tych strat koniec XVII i początek XVIII wieku stał się okresem wielkiej barokowej przebudowy.

Kto nadał opactwu barokowy charakter?

Reforma ekonomiczna zapoczątkowana przez opata Arnolda Freibergera umożliwiła wielkie prace budowlane po 1649 roku. Powstał wtedy monumentalny pałac opacki z ponad 300 salami, a kościół klasztorny otrzymał barokowy wystrój pod kierunkiem Mathiasa Steina. W 1660 roku Freiberger sprowadził do Lubiąża Michaela Willmanna, zwanego śląskim Rembrandtem. Malarz mieszkał tu przez 46 lat, ożenił się, prowadził pracownię i pozostawił liczne freski oraz obrazy.

Willmann to nie jedyny wybitny artysta pracujący dla konwentu. Felix Anton Scheffler wykonał w 1733 roku polichromię letniego refektarza, a Christian Bentum ozdobił bibliotekę i Salę Książęcą. Rzeźby w tej sali stworzył Joseph Frantz Mangoldt, natomiast sztukaterię wykonał Antonii Provisore. Dzięki nim powstał jeden z najwybitniejszych zespołów śląskiego baroku.

Dlaczego klasztor podupadł?

Okres świetności zakończył się po przejściu Śląska pod panowanie Prus w 1740 roku. Władze pruskie prowadziły nieprzychylną politykę wobec katolickiego kleru. W 1810 roku sekularyzacja doprowadziła do kasaty zakonu i wypędzenia cystersów. Część budynków zamieniono na szpital wojskowy, a od 1823 roku działał tu szpital psychiatryczny. W tym czasie przebudowywano wnętrza, obniżano sufity i niszczono freski.

W 1945 roku żołnierze Armii Czerwonej splądrowali opactwo. Palili ramy, meble i obrazy, rozkradli cenniejsze wyposażenie. Zniszczenia objęły także kryptę, a mumie porozrzucano po posadzce. Po wojnie obiekt przez lata pełnił funkcję magazynu książek i zboża, a także składnicy makulatury. Od 1989 roku opiekę nad nim sprawuje Fundacja Lubiąż, która stopniowo przywraca mu blask.

Jak wygląda zwiedzanie klasztoru cystersów w Lubiążu?

Zwiedzanie rozpoczyna się przy Pałacu Opata i trwa około 60 minut. Wejścia z przewodnikiem odbywają się o pełnych godzinach, a jeśli spóźnisz się na swoją godzinę, musisz zaczekać na kolejną. Trasa prowadzi przez odrestaurowane sale, klasztorne korytarze, bazylikę i kryptę.

Długość fasady to 223 metry, powierzchnia dachów obejmuje 2,5 ha, a w całym założeniu znajduje się ponad 600 okien.

Co zobaczysz w Jadalni Opata i Sali Książęcej?

Zwiedzanie zwykle zaczyna się w Jadalni Opata. Na suficie znajduje się barokowy plafon namalowany przez Michaela Willmanna w latach 1692–1693. To dzieło doskonale zapowiada charakter kolejnych pomieszczeń.

Największe wrażenie robi Sala Książęca położona na pierwszym piętrze Pałacu Opatów. Ma około 400 m² powierzchni i 13,4 m wysokości, dlatego zajmuje dwie kondygnacje. Uchodzi za jedno z najważniejszych barokowych wnętrz w Polsce. Na suficie znajduje się malowidło autorstwa Christiana Bentuma pod tytułem Zwycięstwo wiary katolickiej nad herezjami i niewiernymi, które ma 28 metrów długości i 14 metrów szerokości. W sali stoją rzeźby Mangoldta, a ściany zdobi sztukateria Provisorego.

W tej właśnie sali nagrywano teledysk do piosenki Małe rzeczy. Wykorzystano ją także jako scenerię reklamy jednego z producentów kabanosów. Dzięki temu barokowe wnętrze pojawiało się w popkulturze.

Co kryje refektarz, bazylika i krypta?

Kolejnym punktem na trasie jest letni refektarz. Na jego suficie widnieje plafon freskowy Cudowne rozmnożenie chleba i ryb. Ściany zdobią XVIII-wieczne malowidła Feliksa Antona Schefflera, a dekoracje wokół obrazów są namalowane, choć do złudzenia przypominają sztukaterię.

Później wchodzisz do bazyliki Wniebowzięcia NMP. To gotycka świątynia, która została całkowicie ogołocona z barokowego wyposażenia. Dziś robi surowe, a nawet przejmujące wrażenie. Nad głową zobaczysz typowo gotyckie sklepienie, ale brakuje obrazów i rzeźb, które niegdyś wypełniały wnętrze.

Pod bazyliką znajduje się krypta. Spoczywa w niej około 100 osób: opatów, zakonników oraz władców z dynastii Piastów. Do naszych czasów zachowało się 98 mumii, ale jedyną w pełni zidentyfikowaną jest mumia Michaela Willmanna. Malarza pochowano w klasztorze wbrew zakonnej regule, w uznaniu zasług.

Czy klasztorne korytarze i cele są dostępne?

Spacer prowadzi też klasztornymi korytarzami, które wciąż czekają na kompleksowy remont. Można zajrzeć do mnisich cel o powierzchni od 25 do 50 m². Każda z nich była kiedyś bogato zdobiona, ale obecnie ich stan jest daleki od dawnej świetności.

Jakie ciekawostki kryje klasztor cystersów w Lubiążu?

To miejsce przyciąga nie tylko miłośników baroku, ale też badaczy historii i poszukiwaczy tajemnic. Losy Lubiąża splatają się z dynastią Piastów, wojennymi technologiami, a nawet wizytą Michaela Jacksona. Na terenie opactwa odbywają się również wydarzenia kulturalne: SLOT Art Festival od 2001, festiwal Electrocity od 2005, a wybrane koncerty Wratislavia Cantans grane są w Sali Książęcej. Fundacja współpracuje z Muzeum Haus Schlesien w Königswinter przy wystawach o Śląsku.

Kto spoczywa w klasztornej krypcie?

Krypta to drugi po Wawelu ważny zespół grobowy dawnych władców. W podziemiach spoczywają między innymi:

• Bolesław Wysoki, zmarły w 1201 roku,
• Władysław Laskonogi, według jednej z wersji pochowany w 1231 roku,
• Henryk III głogowski, zmarły w 1309 roku,
• Bolesław III Rozrzutny, zmarły w 1352 roku,
• Jan ścinawski, zmarły w 1361 lub 1365 roku,
• Konrad VI Dziekan, zmarły w 1427 roku.

Jaką rolę odegrało opactwo podczas II wojny światowej?

W czasie II wojny światowej klasztor służył różnym celom. Najpierw zorganizowano tu obóz dla przesiedleńców, między innymi z północnej Bukowiny i Besarabii. Później utworzono obóz dla Luksemburczyków, a w zabudowaniach działała filia Telefunken. Prowadzono w niej tajne prace nad radiolokacją i półprzewodnikami, które według dokumentów przyczyniły się do powstania tranzystora.

W latach 80. XX wieku Służba Bezpieczeństwa PRL szukała w Lubiążu rzekomego złota Wrocławia. Żołnierze z Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych działali na polecenie generała Czesława Kiszczaka. Poszukiwano około 70 ton złota i podziemnej fabryki, ale skarbu nie znaleziono. Te wydarzenia opisał Tomasz Bonek w książkach Zaginione złoto Hitlera, Komando śmierci oraz Lubiąż. Biografia cudu.

W 1997 roku opactwo odwiedził Michael Jackson, który rozważał kupno obiektu i przekształcenie go w rezydencję oraz muzeum. Do transakcji nigdy nie doszło, a klasztor pozostał w rękach Fundacji Lubiąż.

Jak zaplanować wizytę w klasztorze?

Bilety wstępu kosztują 25 zł normalny i 20 zł ulgowy. Wejście odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, a zwiedzanie zaczyna się o pełnych godzinach. Godziny otwarcia są sezonowe: od 1 kwietnia do 30 września obiekt przyjmuje gości od 9:00 do 18:00, a od 1 października do 31 marca od 10:00 do 15:00.

Podczas planowania wizyty warto uwzględnić fakt, że trasa zwiedzania prowadzi przez schody i nierówne posadzki. Z małym dzieckiem nie wszędzie wjedziesz wózkiem, ale w razie potrzeby dziecko można wziąć na ręce lub nosidło. Przy Pałacu Opata działają punkty gastronomiczne, a w bramie głównej znajduje się restauracja.

Blisko opactwa, na wzgórzu zwanym Winną Górą, stoi kościół parafialny pod wezwaniem św. Walentego. Wzniesiono go w latach 1734–1743. Sklepienie pokrywają malowidła Ignacego Axera, ucznia Christiana Bentuma. Świątynia jest przeważnie zamykana dla turystów, ale wnętrze można zobaczyć zza kraty lub tuż przed nabożeństwem i po nim.

W roku 2026 po 30 latach prac konserwatorskich udostępniono zwiedzającym barokową bibliotekę opata. Jej wnętrze zdobią polichromie Christiana Bentuma, a obiekt ponownie pokazuje, jak wielki potencjał drzemie w tym zespole.