Najstarsze miasto w Polsce – które z nich zasługuje na ten tytuł?

Za najstarsze miasto w Polsce oficjalnie uznaje się Złotoryję, która otrzymała prawa miejskie w 1211 roku. Kalisz bywa nazywany najstarszym miastem ze względu na wzmiankę Ptolemeusza z II wieku, ale ten trop wciąż budzi wątpliwości badaczy. W artykule wyjaśniam, skąd wynika różnica między oboma miastami i jakie kryteria decydują o tym historycznym tytule. Dzięki temu łatwiej zaplanujesz wycieczkę śladem najdawniejszych ośrodków miejskich.

Dlaczego odpowiedź nie jest jednoznaczna?

W 2026 roku Polska liczy 944 miasta, a liczba ta stale rośnie, bo kolejne wsie uzyskują prawa miejskie. Jednak za miasto w sensie prawno-historycznym uznaje się ośrodek, który otrzymał akt lokacyjny, a nie każdą dużą osadę. To ważne rozróżnienie, bo inaczej musielibyśmy szukać najstarszego miasta wśród prehistorycznych grodów.

Według encyklopedycznej definicji miasto to skupisko o zagęszczonej zabudowie i zróżnicowanej strukturze społecznej, którego mieszkańcy utrzymują się głównie z handlu, rzemiosła, przemysłu i usług. Taka definicja pasuje do wielu pradawnych osad, ale nie rozstrzyga, która z nich była formalnie pierwsza.

Na terenie dzisiejszej Polski już przed naszą erą istniały osady o charakterze obronnym. Najsłynniejszym przykładem jest Biskupin, którego gród na wyspie jeziora Biskupińskiego datuje się na VIII wiek p.n.e. Badania drewnianych bali wskazały, że połowa z nich pochodzi z dębów ściętych w 748 roku p.n.e. Mimo to Biskupina nie nazywamy miastem w rozumieniu prawnym, bo nie miał praw miejskich ani lokacji.

Czym są prawa miejskie i akty lokacyjne?

Prawa miejskie to zbiór przywilejów, które wyjmowały mieszczan spod prawa ziemskiego i wprowadzały odrębne zasady handlu, sądownictwa oraz organizacji przestrzeni. W Polsce zaczęto ich używać na szerszą skalę dopiero w XIII wieku, wraz z napływem osadników z Zachodu. Wcześniejsze grody działały według reguł książęcych, a nie miejskich.

Najpowszechniejszym wzorcem było prawo magdeburskie, spisane po raz pierwszy w 1188 roku z inicjatywy arcybiskupa Wichmana z Seeburga. Miasta lokowane na tym prawie powstawały wokół prostokątnego rynku, od którego odchodziły ulice. Z czasem wykształciły się jego odmiany – prawo średzkie i prawo chełmińskie.

Jakie inne prawa lokacyjne stosowano w Polsce?

Na północy popularne było prawo lubeckie, wywodzące się z Lubeki. Ośrodki zakładane na tym prawie często zamiast rynku miały długą ulicę handlową. Do miast rządzących się prawem lubeckim należały między innymi:

• Gdańsk,
• Szczecin,
• Elbląg,
• Tczew,
• Frombork,
• Chojnice.

Nietypowym zjawiskiem były miasta kościelne, jak Pułtusk czy Łowicz, które podlegały innym regułom niż typowe lokacje książęce. Prawo magdeburskie obowiązywało w Polsce aż do 1791 roku, gdy Konstytucja 3 Maja zmieniła ustrój miast.

Dlaczego Złotoryja uchodzi za najstarsze miasto?

Złotoryja leży w północnej części Pogórza Kaczawskiego, a jej historia sięga przełomu XII i XIII wieku. Osada powstała przy osadach rzecznych, z których wydobywano złoto. Ten kruszec dał miastu nie tylko nazwę – pierwotnie mówiono o nim Aurum, co po łacinie znaczy złoto – ale też podstawy rozwoju.

Najstarszy udokumentowany akt lokacyjny dla Złotoryi pochodzi z 1211 roku. Książę śląski Henryk I Brodaty nadał wówczas osadzie prawa miejskie. Był to pierwszy przypadek lokacji na prawie magdeburskim na Śląsku i jednocześnie najstarszy znany w Polsce.

Pierwsza lokacja na ziemiach polskich dotyczyła Złotoryi – dokument z 1211 roku nadawał miastu przywilej oparty na regułach magdeburskich.

Po wyczerpaniu złóż złota na początku XV wieku Złotoryja nie zniknęła. Położenie blisko traktu łączącego Wrocław z Lipskiem pozwoliło jej przekształcić się w ośrodek handlowy. Miasto dotknęły jednak klęski – niszczycielska powódź w 1608 roku i ogromny pożar kilka lat później. Mimo to do dziś zachowało górniczą tożsamość.

Jakie atrakcje nawiązują do górniczej historii?

W mieście działa Muzeum Złota, a co roku odbywają się międzynarodowe zawody w płukaniu złota. W zboczu Góry Mikołaja można zwiedzać dawną kopalnię, której korytarze liczą około 100 metrów długości. Na uwagę zasługuje też Baszta Kowalska o wysokości 22,5 metra – jedyna zachowana spośród średniowiecznych obwarowań.

Co zwiedzić wśród zabytków sakralnych?

W Złotoryi znajduje się kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Jego budowa ruszyła w 1. połowie XIII wieku, a wschodnia wieża o wysokości 63 metrów została dostawiona w 1482 roku i pełni funkcję punktu widokowego. Obok rynku stoi też barokowy kościół św. Jadwigi związany z dawnym klasztorem franciszkanów.

Czy Kalisz zasługuje na miano najstarszego miasta?

Kalisz pozostaje drugim wielkim kandydatem do tego tytułu. Jego sława bierze się z zapisu Klaudiusza Ptolemeusza, który w II wieku n.e. umieścił na mapie Europy osadę o nazwie Calisia. Nie ma jednak zgody, czy chodziło dokładnie o dzisiejszy Kalisz. Starożytne mapy odwzorowywały położenie obiektów z dużym marginesem błędu.

Nie ma zgody co do tego, czy starożytna Calisia znajdowała się dokładnie tam, gdzie dzisiejszy Kalisz.

Archeologia potwierdza, że gród na Zawodziu istniał co najmniej od IX wieku. Natomiast formalna lokacja Kalisza nastąpiła później – pomiędzy 1253 a 1260 rokiem. Książę Bolesław Pobożny nadał mu przywilej na prawie średzkim, a w 1282 roku akt odnowił Przemysł II. W tym ujęciu Kalisz jest młodszy od Złotoryi o kilkadziesiąt lat.

Część badaczy i językoznawców wskazuje, że nazwa Kalisz może pochodzić od prasłowiańskiego słowa oznaczającego bagno, a nie od starożytnej Calisii. Do sporu dołożył się też Jan Długosz, który nazwał Kalisz najstarszym miastem polskim. Te sprzeczne głosy sprawiają, że miasto nadal bywa przywoływane w dyskusjach, choć pod względem aktu lokacyjnego pierwszeństwo należy do Złotoryi.

Które inne miasta pojawiają się w zestawieniu najstarszych lokacji?

W zestawieniu najstarszych polskich miast według daty aktu lokacyjnego najczęściej wymienia się następującą dziesiątkę:

Nie wszystkie znane dziś duże ośrodki były pierwsze. Kraków otrzymał lokację na prawie magdeburskim w 1257 roku, Poznań w 1253, Gniezno w 1243, a Płock w 1237. Warszawa została lokowana dopiero około 1300 roku, co przy takim zestawieniu wypada dość późno.

Osobną kartą są nadbałtyckie miasta związane z prawem lubeckim – Gdańsk, Szczecin i Elbląg. Różniły się układem przestrzennym: zamiast rynku centralnego sercem bywała długa ulica. W tym kręgu wyróżnia się Wolin, który w X–XI wieku był jednym z najważniejszych ośrodków handlowych i mógł liczyć nawet 10 tysięcy mieszkańców.

Najmłodsze miasta i najstarsze wsie w Polsce

Na drugim biegunie znajdują się osady, które prawa miejskie otrzymały niedawno. Łopuszno, Piekoszów i Miękinia zyskały status miasta 1 stycznia 2023 roku. Z kolei najstarszą wsią uznaje się Grojec, gdzie ślady osadnictwa sięgają około 4500 roku p.n.e., a miejscowość pozostaje zamieszkana do dziś.

Do ciekawostek należy też Gorzędziej – wieś, która w 1287 roku została miastem, ale utraciła ten status już po 25 latach. Klon na Mazurach słynie z kolei z 40 drewnianych chałup tworzących żywy skansen. Grodziszcze pojawiło się w rejestrach w 1155 roku, choć ślady ludzkiej aktywności są tam znacznie starsze, sięgające neolitu.