Świątynia Artemidy w Efezie, znana jako Artemizjon, była monumentalną jońską świątynią i jednym z siedmiu cudów świata starożytnego. Z dawnej budowli pozostała dziś jedna kolumna, fragmenty fundamentów i ołtarza. W artykule zebrano historię, opis architektury oraz najważniejsze ciekawostki o tym miejscu.
Czym był Artemizjon w Efezie?
Świątynia Artemidy w Efezie leżała w jońskim mieście Efez, na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, w dzisiejszej Turcji. Grecy uznawali ją za jeden z siedmiu cudów świata, a jej ogromna skala przewyższała nawet ateński Partenon. Była to również pierwsza monumentalna budowla wzniesiona w całości z marmuru.
Zanim powstała grecka świątynia, w tym miejscu funkcjonowało sanktuarium poświęcone bogini-matce Kybele. Po przybyciu Greków Kybele została utożsamiona z Artemidą Efeską, która przejęła część jej atrybutów. Pliniusz twierdził zresztą, że świątynia była dziewięć razy budowana i burzona. Kult Artemidy Efeskiej wiązał miasto z boginią łowów, natury, kobiet i Księżyca, a na monetach nazywano ją Pszczelą Boginią.
Artemizjon był największą budowlą świata greckiego, a jego archaiczny stylobat mierzył 55,10 na 115,14 metra.
Jak wyglądał archaiczny Artemizjon?
Archaiczny Artemizjon powstał około połowy VI wieku p.n.e. Był jońskim dipterosem, czyli budowlą otoczoną podwójną kolumnadą. Kolumn miało być łącznie 127, a każda z nich mierzyła 19 metrów wysokości. Od frontu ustawiono ich 36.
Kto odpowiadał za projekt i budowę?
Inicjatorem inwestycji był król Lidii Krezus, który przekazał na budowę liczne elementy konstrukcji. Do Efezu sprowadzono z Krety architektów Chersifrona i jego syna Metagenesa. Pomagał im Teodoros z Samos, znający się na pracach w podmokłym terenie. Budowa wiązała się z rywalizacją Efezu z pobliską wyspą Samos, gdzie od około 570 roku p.n.e. wznoszono nową świątynię o wymiarach 52,5 na 105 metrów, która miała zastąpić wcześniejszy Heraion.
Wymiary i zastosowane materiały
Stylobat, czyli kamienna podstawa budowli, miał wymiary 55,10 na 115,14 metra. Świątynia była w całości wykonana z marmuru, a jej wnętrze zdobił cedrowy posąg Artemidy. Do dekoracji zatrudniono między innymi Fidiasza, Polikleta i Kresilasa.
Przy transporcie ciężkich walców kolumn Chersifron stosował drewniane obręcze przypominające opony, natomiast Metagenes zawieszał prostopadłościenne bloki na czopach między wielkimi kołami. Dzięki temu kamień mógł być przeciągany po drodze bez użycia zwykłych wozów.
Kto i kiedy zniszczył pierwszą wielką świątynię?
W 356 roku p.n.e. świątynia została podpalona przez szewca Herostratesa. Chciał on w ten sposób zdobyć nieśmiertelną sławę, ponieważ nic wartościowego nie stworzył. Skazano go na śmierć i ogłoszono nakaz zapomnienia jego imienia, ale historia i tak je zapisała.
Tradycja wiąże noc pożaru z narodzinami Aleksandra Wielkiego. Gdy w 334 roku p.n.e. wódz przybył do Efezu, złożył ofiary wśród ruin i zaoferował sfinansowanie odbudowy. Mieszkańcy nie przyjęli jednak warunku umieszczenia w świątyni inskrypcji sławiących Aleksandra.
Świątynia spłonęła w 356 roku p.n.e., a tradycja wiąże ten dzień z narodzinami Aleksandra Wielkiego.
Efezjanie odpowiedzieli, że nie wypada, aby jeden bóg stawiał świątynię drugiemu bogu. Aleksander mimo to zlecił swojemu architektowi Dejnokratesowi sporządzenie projektu nowej budowli.
Jak odbudowano Artemizjon i co zmieniono?
Odbudowę rozpoczęto bardzo szybko i według części źródeł nowa świątynia była gotowa już w 323 roku p.n.e. Pracami kierowali architekci Dejnokrates, Demetrios i Pajonios. Hellenistyczny Artemizjon stanął na fundamentach poprzedniej budowli.
Nowa konstrukcja i podium
Najważniejszą zmianą było wzniesienie świątyni na 13-stopniowym podium zwanym krepidomą. Kolumny, w tej samej liczbie, były nieco niższe od archaicznych i mierzyły 17,65 metra. Ołtarz świątyni otrzymał kształt podkowy.
Rzeźby, malowidła i posąg kultowy
Przy dekoracji pracowali Skopas, Praksyteles i Apelles. Skopas wykonał płaskorzeźby w dolnej części kolumn, Praksyteles brał udział w pracach nad ołtarzem, a Apelles ozdobił wnętrza malowidłami. Posąg Artemidy wykonano w technice chryzelefantyny, łączącej złoto, srebro, kość słoniową, heban i czarny kamień.
Porównanie wersji świątyni
Zestawienie najważniejszych cech obu wielkich wersji przedstawia się następująco:
| Cecha | Archaiczny Artemizjon | Hellenistyczny Artemizjon |
| Stylobat lub podstawa | 55,10 x 115,14 m | 13-stopniowa krepidoma na dawnych fundamentach |
| Liczba kolumn | 127 | taka sama liczba |
| Wysokość kolumn | 19 m | 17,65 m |
| Główny materiał | marmur | marmur, dekoracje w technice chryzelefantyny |
| Okres powstania | ok. 560–550 p.n.e. | odbudowa od 334 p.n.e. |
Jak dziś zwiedzać ruiny Artemizjonu?
Pozostałości świątyni znajdują się w pobliżu miasta Selçuk, przy drodze prowadzącej do ruin starożytnego Efezu. Ruiny odnalazł w 1869 roku John Turtle Wood podczas ekspedycji sponsorowanej przez British Museum. Kolejne prace wykopaliskowe w latach 1904–1906 prowadził David George Hogarth, a znaleziska austriackich archeologów trafiły między innymi do Muzeum Efezu w Wiedniu.
W 1965 roku odkryto ołtarz o kształcie podkowy, a wokół niego antyczne kanały odwadniające. Obecnie na miejscu można zobaczyć jedną samotną kolumnę, fragmenty fundamentów oraz pozostałości dawnej infrastruktury wodnej. Teren ruin jest otwarty codziennie od 8:30 do 17:30, a wstęp jest darmowy.
W okolicy warto zobaczyć również:
- Muzeum Efeskie w Selçuku z posągami Artemidy Efeskiej,
- bazylikę świętego Jana na wzgórzu Ayasoluk,
- ruiny antycznego Efezu,
- widok na dawną okolicę świątyni ze wzgórza Ayasoluk.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Gdzie znajdował się Artemizjon w Efezie?
Stał w jońskim mieście Efez na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, na terenie dzisiejszej Turcji.
Dlaczego Artemizjon uważany był za cud świata?
Była to ogromna jońska świątynia o monumentalnych rozmiarach, przewyższająca nawet Partenon, i wykonana w całości z marmuru.
Jak wyglądała archaiczna wersja świątyni?
Była dipterosem otoczonym podwójną kolumnadą z 127 kolumnami każda około 19 m wysokości, z frontową kolumnadą liczącą 36 filarów.
Kto zaprojektował i finansował budowę pierwszej wielkiej świątyni?
Inicjatorem był król Lidii Krezus, a architektami sprowadzonymi do Efezu byli Chersifron z synem Metagenesem oraz Teodoros z Samos.
Kiedy i przez kogo spalono pierwszą świątynię?
W 356 roku p.n.e. świątynię podłożył ogień szewc Herostrates, pragnąc zdobyć sławę, za co został stracony.
Jak odbudowano Artemizjon po pożarze i co zmieniono?
Odbudowę rozpoczęto szybko w epoce hellenistycznej na dawnych fundamentach, dodając 13-stopniowe podium, a kolumny stały się niższe (około 17,65 m).
Jakie materiały i techniki zastosowano w drugiej wersji świątyni?
Świątynię wzniesiono z marmuru, a dekoracje i posąg kultowy wykonano techniką chryzelefantyny łączącą metale i kość słoniową.
Co można dziś zobaczyć na miejscu Artemizjonu i kiedy można zwiedzać ruiny?
Na miejscu zachowała się jedna kolumna, fragmenty fundamentów i pozostałości systemu wodnego; teren jest otwarty codziennie od 8:30 do 17:30 i wstęp jest bezpłatny.
