Latarnia morska na Faros to starożytna wieża wzniesiona około 280–279 p.n.e. u wejścia do portu w Aleksandrii. Światło z jej szczytu było widoczne z odległości około 55 kilometrów, a sam obiekt zaliczano do siedmiu cudów świata starożytnego. Poniżej znajdziesz najważniejsze fakty o historii, architekturze i upadku tej budowli.
Gdzie i kiedy powstała latarnia morska na Faros?
Budowla stanęła na północno-wschodnim cyplu przybrzeżnej wysepki Faros, która z lądem stałym łączyła się sztuczną groblą zwaną heptastadion. Wał miał długość około 1,5 kilometra, a przez kolejne stulecia osadzający się piasek poszerzał go tak bardzo, że obecnie tworzy szeroki na około 1,5 kilometra półwysep.
Prace rozpoczęto na rozkaz Ptolemeusza I, władcy Egiptu z dynastii Lagidów, a projekt przypisuje się greckiemu architektowi Sostratosowi z Knidos. Inicjator zmarł około 283 roku p.n.e., dlatego budowę kończył jego syn Ptolemeusz II. Cały proces trwał od 14 do 20 lat, a oddanie obiektu do użytku miało miejsce w 279 roku p.n.e. Koszt przedsięwzięcia szacowano na 800 talentów.
Jak wyglądała aleksandryjska latarnia morska?
Dokładny wygląd tego obiektu nie jest znany, ponieważ zachowało się niewiele źródeł. Jeden z nielicznych starożytnych wizerunków widnieje na monecie Ptolemeusza II, a opisy pozostawili między innymi Strabon, Lukian z Samosat i Pliniusz Starszy.
Z czego składała się konstrukcja?
Na podstawie tych przekazów uznaje się, że budowla miała formę wielokondygnacyjnej wieży. Najniższą część tworzyła podstawa na planie kwadratu, wyżej znajdował się człon ośmiokątny, a trzecią, najwęższą kondygnację wznoszono na planie koła.
Całość wieńczyła otwarta sala kolumnowa, w której po zmroku palono ogień. Nad salą umieszczano kopułę wspartą na ośmiu kolumnach, a na niej stał posąg Posejdona o wysokości około 7 metrów. Grecki bóg mórz i oceanów był więc opiekunem żeglarzy korzystających z portu w Aleksandrii.
Jakie materiały i urządzenia zastosowano?
Konstrukcję wznoszono z bloków wapiennych, a z zewnątrz obłożono ją płytami z białego, wypolerowanego marmuru. W dolnych partiach działała winda do transportu opału, a latarnia posiadała też własną cysternę ze słodką wodą.
Jak wysoka była latarnia i jak daleko niosło jej światło?
Wysokość latarni jest przedmiotem dyskusji. Józef Flawiusz w dziele Wojna żydowska zapisał wartość 180 metrów, jednak współcześni badacze skłaniają się ku przedziałowi 115–120 metrów. Nawet ta niższa wartość czyniłaby ją jedną z najwyższych budowli starożytności.
Według części antycznych źródeł podstawa miała plan kwadratu o boku 180 metrów, co wydaje się mocno zawyżone i bywa podważane. Bez względu na to, konstrukcja zdecydowanie górowała nad ówczesnym portem.
| Źródło lub obiekt | Podawana wysokość | Uwagi |
| Józef Flawiusz | ok. 180 m | wartość uznawana za zawyżoną |
| Współczesne szacunki | 115–120 m | bardziej prawdopodobna wielkość |
| Jeddah Light | 133 m | najwyższa współczesna latarnia morska |
Według Józefa Flawiusza ogień na szczycie był widoczny z 300 stadionów, co odpowiada około 55 kilometrom.
To właśnie dzięki takiemu zasięgowi sygnał pomagał żeglarzom przy wchodzeniu do portu pełnego mielizn.
Jaką rolę pełniła latarnia morska na Faros?
Aleksandria stanowiła największy port Egiptu i jeden z najbardziej ruchliwych punktów handlowych starożytnego świata. Wejście do portu było jednak zdradliwe, a liczne skały i mielizny zagrażały statkom. Sygnał świetlny z wieży pozwalał załogom bezpieczniej manewrować i wyraźnie wskazywał drogę do nabrzeży.
Obiekt miał też ogromne znaczenie reprezentacyjne. Dla władców z rodu Lagidów monumentalna wieża była świadectwem potęgi i nowoczesności ich państwa. Miasto nazywano wówczas lampra kai lamprotate, czyli świetne i najświetniejsze, a największa budowla Aleksandrii doskonale wpisywała się w ten wizerunek.
W nocy na górnej kondygnacji rozpalano ognisko, a opał transportowali tragarze oraz osły. Część źródeł wspomina też o metalowych lustrach, które odbijały płomień i zwiększały zasięg światła. Aleksandria była wówczas centrum nauki – w pobliżu działały Biblioteka Aleksandryjska licząca 700 tysięcy zwojów oraz Muzejon, drugi po Akademii Platońskiej instytut badawczy starożytności.
Jak doszło do zniszczenia latarni?
Budowla przez stulecia ulegała stopniowej dewastacji. Pierwszych dużych uszkodzeń doznała w czasie zdobycia Aleksandrii przez Cezara, a później odnawiali ją cesarze Klaudiusz i Neron. Z czasem obiekt przestał pełnić pierwotną funkcję i bywał przebudowywany.
Jak trzęsienia ziemi uszkadzały budowlę?
W IV i X wieku konstrukcję poważnie naruszyły trzęsienia ziemi. W IX wieku dolną część zaadaptowano na meczet o nietypowej orientacji, prowadzonej wzdłuż osi północ-południe. Kolejne wstrząsy notowano w latach 1261, 1303 i 1323, a kataklizm z 1326 roku zepchnął znaczną część budowli do morza.
Ostatnie duże trzęsienie ziemi, które dopełniło zniszczenia, datuje się na rok 1375. Później pozostałości rozbierano i wykorzystywano jako budulec, między innymi do wznoszenia domów.
Co zostało po latarni?
W 1477 lub 1480 roku sułtan Kajtbaj wzniósł na fundamentach wieży fort, który przetrwał do dziś. Współcześnie na tym miejscu działa muzeum morskie, a same relikty spoczywają pod wodą nieopodal wejścia do portu.
W 1962 roku włoski płetwonurek przypadkowo natrafił na dnie morza na kolumny pochodzące z dawnej latarni. Odkrycie to potwierdziło, że część elementów budowli zachowała się w przybrzeżnych osadach.
Jakie ciekawostki wiążą się z latarnią morską na Faros?
Wokół tego starożytnego obiektu narosło kilka mniej oczywistych faktów:
- Według legendy Ptolemeusz II zamknął w latarni 72 uczonych w piśmie, aby niezależnie przełożyli Stary Testament.
- W miejscowości Taposiris Magna, oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów od Aleksandrii, znajduje się pomniejszona replika obiektu z czasów Ptolemeusza II.
- Nazwa wyspy Faros dała początek słowom oznaczającym latarnię morską w językach romańskich – na przykład francuskim phare, włoskim faro czy hiszpańskim faro.
- Sostratos zadbał o własną sławę, ukrywając inskrypcję pod warstwą tynku, która po latach odpadła i odsłoniła jego imię.
Inskrypcja, o której wspominają między innymi Strabon i Pliniusz, miała brzmieć: „Sostratos, syn Deksifanesa z Knidos, poleca wszystkich żeglarzy opiece bogów”. Napis ten przez stulecia stanowił jeden z najsłynniejszych zabiegów autopromocyjnych w historii architektury.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kiedy i gdzie wzniesiono latarnię morską na Faros?
Wieża powstała przy wejściu do portu Aleksandrii około 280–279 p.n.e. na wysepce Faros połączonej z lądem heptastadionem.
Kto zainicjował budowę i kto był projektantem?
Budowę zlecił Ptolemeusz I, a projekt przypisuje się greckiemu architektowi Sostratosowi z Knidos; prace dokończył jego następca Ptolemeusz II.
Jak wyglądała budowla i z czego ją wzniesiono?
Była to wielokondygnacyjna wieża z kwadratową podstawą, ośmiokątną środkową częścią i okrągłą górą, wykonana z bloków wapiennych i obłożona polerowanym białym marmurem.
Jak wysoka była latarnia i jak daleko było widać jej światło?
Wysokość jest dyskutowana — źródła podają od około 115–120 m do 180 m, a ogień na szczycie miał być widoczny z około 55 km.
Jaką rolę pełniła latarnia dla Aleksandrii?
Służyła jako nawigacyjny znak ostrzegający przed mieliznami i ułatwiający wejście do portu, a także jako monumentalny symbol potęgi władców Lagidów.
Co doprowadziło do zniszczenia latarni i co z niej pozostało?
Wieżę dewastowały najpierw walki i później kolejne trzęsienia ziemi, a wykopaliska i nurkowie odnaleźli pod wodą fragmenty i kolumny; na fundamentach wzniesiono później fort Kajtbaja.
Jakie ciekawe historie wiążą się z Faros?
Legendarnie Ptolemeusz II miał zamknąć 72 tłumaczy w wieży, nazwa wyspy dała początek słowu „faro” w językach romańskich, a Sostratos ukrył swoje imię pod tynkiem, które później odsłoniło jego autorstwo.
